Góð melting gegnir lykilhlutverki fyrir góða heilsu - hún umbreytir fæðu í næringu sem líkaminn þarf til að vaxa, endurnýja sig og starfa eðlilega.
Með því að borða fjölbreytta, litríka og trefjaríka fæðu, drekka nægan vökva og skilja betur hvernig meltingin okkar virkar getum við stutt við eigið heilbrigði og vellíðan.
Meltingin er ferli þar sem líkaminn brýtur niður fæðuna sem við borðum, til að vinna úr henni orku, vatn, vítamín og önnur næringarefni sem við þurfum til að lifa. Meltingarvegurinn er langt kerfi úr mörgum líffærum sem vinna saman: munnur, vélinda, magi, smáþarmar, ristill og endaþarmur.
Orkuefnin sem líkaminn brýtur síðan niður í smærri einingar eru kolvetni, prótein og fita.
Meltingin hefst í munninum. Þar tyggjum við matinn og blöndum honum við munnvatn. Munnvatnið inniheldur ensím sem byrja á því að brjóta niður kolvetni. Síðan fer maturinn niður vélindað og í magann. Í maganum brjóta magasýrur og ensím fæðuna frekar niður, sérstaklega próteinin. Þar verður fæðan að blautu, súru mauki sem enn inniheldur hin ýmsu næringarefni eins og vítamín og steinefni – en á þessu stigi hefur líkaminn enn ekki frásogað mikið af næringunni, söltum og vökva úr matnum.
Næsta stopp eru smáþarmarnir, en samtals eru þeir í kringum 6 metrar að lengd hjá fullorðnum einstaklingi. Í smáþörmunum er mest niðurbrot á fitunni með hjálp galls og ensíma frá brisi ásamt áframhaldandi niðurbroti á kolvetnum og próteinum. Í smáþörmunum á sér einnig stað mesta frásog næringarefna: kolvetnanna, próteina, fitu, vítamína og steinefna sem eru tekin upp úr fæðunni og flutt í blóðrásina og þaðan til lifrarinnar sem síðan dreifir næringarefnunum áfram. Þannig nýtast þau líkamanum – til dæmis vöðvum, heila og hjarta – á eftirfarandi hátt:
Þegar næringarefnin hafa að mestu verið tekin upp heldur afgangurinn áfram í ristilinn. Þar búa milljarðar baktería sem hjálpa til við að melta trefjar, og þar fer einnig fram mikilvæg vinna við að frásoga vökva og sölt eins og natríum og kalíum. Þetta hjálpar til við að halda vökva- og saltbúskap líkamans í jafnvægi. Ímyndaðu þér að ef um 1 lítri af vökva fari þangað inn á dag (eins og ein mjólkurferna) – eru um 850 ml af vökvanum frásogaður aftur inn í líkamann. Aðeins lítið magn heldur áfram og myndar að lokum hægðir.
Hægðir eru það sem eftir er þegar líkaminn hefur tekið til sín öll þau efni sem hann þarf. Þykkt þeirra fer eftir magni vatns sem er eftir, sem og mataræði og vökvainntöku dagsins. Trefjaefni eða trefjar (t.d. úr grænmeti og heilkornum) meltast ekki en gegna mikilvægu hlutverki í meltingunni með því að auka rúmmál hægða og örva þarmahreyfingar. Þetta tryggir eðlilegan gang meltingar og að lokum losun úrgangsefna úr líkamanum.
Allt þetta vinnur saman svo líkaminn geti vaxið, hreyft sig, hugsað, lært og haldist heilbrigður.
Margir velta fyrir sér hvort matvæli séu örugg eftir að dagsetning á umbúðum rennur út. Að skilja muninn á „best fyrir“ og „síðasti notkunardagur“ getur sparað peninga, minnkað matarsóun og aukið öryggi.
Vantar hugmyndir í nestisboxið? Hér eru 25 einfaldar og fjölbreyttar hugmyndir sem hægt er að blanda saman eftir smekk, aldri, matarlyst og þörfum barna – eða fullorðinna.
Einfaldar aðferðir til að minnka sóun, nýta matinn betur og halda matarútgjöldum í skefjum – án þess að fórna gæðum eða bragði.
Aukefni eru efni sem eru bætt í matvæli til að bæta geymsluþol, áferð, lit, bragð eða öryggi. Flest aukefni eru því talin örugg við eðlilega neyslu en gott er þó að neyta þeirra í hófi og velja fjölbreytt og fersk matvæli reglulega.
Hér er það helsta sem gott er að vita um avókadó, hvað það inniheldur, hvernig má nota það og hvernig best er að skera það.
Með litlum breytingum er hægt að gera baksturinn aðeins næringarríkari án þess að fórna bragði eða stemningu.
Janúar er sem betur fer ekki eini mánuður ársins. Of oft setjum við allt undir í byrjun árs, keyrum okkur áfram af krafti og náum svo ekki að halda dampi út mánuðinn, hvað þá allt árið. Gott er að muna að árið samanstendur af tólf mánuðum og því engin þörf á að ætla sér allt í einu.
Mörg þeirra matvæla sem við borðum í dag eru kölluð gjörunnin matvæli, eða ultra-processed foods (UPF) á ensku. Hefurðu nokkru sinni velt því fyrir þér hvernig snakkpoki, orkustykki eða tilbúinn réttur verður til?
Hvað er glúten, hvernig myndast það og hverjir þurfa að forðast það? Hér finnur þú svörin.
Til að njóta á heilsusamlegri hátt er til að mynda hægt að velja léttari valkosti eða útfæra nýjar uppskriftir þar sem grænmeti, ávextir og heilkorna vörur ásamt baunum eru í forgrunni.
Hafrar eru næringarrík korntegund en hafa bæði fengið gott og slæmt umtal. Hér skoðum við hvað þeir innihalda og hvort við þurfum í raun að hafa áhyggjur af því að borða þá.
Hafrar eru trefjaríkir og geta haft áhrif á meltingu. Hér er það helsta sem þarf að vita.
Hreyfing og næring fara vel saman – í tilefni af Hjólað í vinnuna hafa Gott og einfalt og ÍSÍ sett saman vikumatseðil með einföldum og næringarríkum máltíðum fyrir alla vikuna.
Ein einfaldasta leiðin til að bæta heilsu í gegnum mataræði er að borða heilkorn daglega. Heilkorn teljast til svokallaðra flókinna kolvetna og hafa verið vel rannsökuð. Rannsóknir sýna sterka fylgni milli reglulegrar neyslu heilkorns og bættrar langtímaheilsu.
Meltingin vinnur best þegar við styðjum við hana með einföldum daglegum venjum — og mat sem hjálpar þörmunum að starfa vel.